Ficha 008

SALINAS DO ULLÓ

Tipo

Salina

Sector

Minería

Uso actual

Paseo e natureza

Concello

Vilaboa

Parroquia

Vilaboa

Lugar

O Ulló

Enderezo

non procede

Coord.

N 42º21'08'' O 8º37'58''GPS: 42.3523, -8.6329

Banca oeste
En primeiro termo a Lagoa (antigamente "Salina Vella"), a dereita a Xunqueira (ant. "Salina San José"), no fondo, o monte chamado "A Insua". Foto: Uxío Reinoso, primavera 2018.
Banca Sur
Foto dende o sur da Banca Sur ou de "Casó", recontruida a finais do S XIX por Auguste Cazaux. Foto: Uxío Reinoso, primavera 2018.
A Granxa
Entrada baixa ao Edificio Principal da Granxa do Ulló. Foto: Zacarias Abad, ano 2016.

non procede

Historia

Fundación

Mediados

s. XVII

Feche

Mediados

s. XVIII

Fundador

Familia Mosquera-Pimentel

Mapa do Castastro de Ensenada
Mapa das parroquias de Vilaboa e Cobres incluido no Catastro de Ensenada. Aprécianse as bancas e salinas de Larache e San José. Feito entre 1750 e 1754
Aérea de 1956
Vista aérea do "voo americano" de 1956.
Aérea
Vista aérea das Salinas antes da rehabilitación do 2008. Foto: Concello de Vilaboa.
Banca do sur ou de "Casó"
Vista xeral da banca sur, tamén chamada de "Casó" , xa que foi o enxeñeiro A. Cazaux que a reconstruiu a finais do s. XIX.
Foto: Concello de Vilaboa, a.q. 2008.
Banca Oeste
Muro de pedra e "tepe" que compoñen a Banca do Oeste, a máis longa, e a única que conserva a composición orixinal.
Foto: Concello de Vilaboa, a.q. 2008.
Lagoa do Ulló
Angulo sudoccidental da Lagoa do Ulló (antigamente "Salina Vella"). Foto: Concello de Vilaboa, a.q. 2008.
mostrar máis

Reseña

Notas: Sinalaránse como (d.1;p.1) as referencias ao documento (e páxina) que están adxuntos na sección de Materalia. Na maioria dos casos, as verbas en cursiva non son citacións literais, se non composicións sintetizadas do dito nos documetos.

Pode considerarse como primeiro antecedente da fundación destas salinas o sinalamento do lugar do Ulló, feito a finais do s. XVI por peritos portugueses (1). No 1633, nun momento de carestía e altos prezos do sal (especialmente grave no caso de Galicia) (2), o acaudalado nobre Antonio Mosquera Villar, obtivo da Coroa licenza para labrar a sal no reino de Galicia. No 1634-35, como Administrador Xeral da fábrica de salinas de Galicia e Asturias, xa estaba tomando postos e fabricando salinas, sen ter que pagar pola terra, xa que as facía, na beiramar, areais e xunqueiras que son de regalía (d.3,p.268); sen quedar claro se o do Ulló foi unha das salinas fabricadas nese momento. Punto que parece máis seguro que acontecera a partir do 1679, data na que o seu fillo (e herdeiro no cargo Adm. Xer. de Salinas), Melchor Mosquera de Soutomaior, obtivo unha nova licenza, aperentemente, especifica para Vilaboa (d.1,p.39).

A toma de posesión das salinas por parte dos Xesuitas foi gradual, e tivo, cando menos, dúas ou tres fases. No 1655, Antonio Mosquera, e súa esposa, Antonia Pimentel de Soutomaior, apoiaron a fundación do Colexio dos Xesuitas de Pontevedra (3) cunha renda de 1.000 ducados ao anoEsta renda foi asegurada con varios bens raices. e chegado un momento de impago, os Xesuitas tentan executar a hipoteca sobre os herdeiros, que litigan, e só tardiamente, os Xesuitas acaban ficando coas dúas escrituras, unha de 1637 e a outra de 1700, que lle fan poseedores de dous sitios do Ulló destinados para fábrica salinas (d.6,p.45). Pero daquela os Xesuitas xa tiñan algun dereito e estaban instalado no Ulló. Así, na Concordia e Toma de posesión de 1694, na que Melchor Mosquera traspasa o seu dereito para que, nos dous sitios que tiña pra si sinalados nos ullós, fabrique este Colexio a súa costa salinas; tamén dicese que daquela, o Colexio xa tiña fabricado casa principal para o seu administrador, coas súas cortes, currais e habitación, viñas e frutais; e outra casa máis pequena na que ten este Colexio posto outro caseiro, e os dous sirven para administrar e labrar monte e terras; e outra casa que se chama Alfolí, na que se mete o sal que se vai facendo nas Salinas deste Colexio (d.1,p.34). 
Igualmente, a edificación das salinas foi gradual, e tivo dúas fases cando menos. Habería inicialmente unha única salina no Ulló (probablemente a que é denominda repetidas veces como Salina Vella, e que hoxe chamamos Lagoa do Ulló), sendo quizais construida polos Mosquera-Pimentel (entre 1636 e 1694; ainda que non coñecemos datos nengún de explotación directa). A segunda fase sería un ambicioso proxecto dos Xesuitas, que se desenvolvería entre o 1694 e o 1709. No 1698 o programa era descrito así: xa se comezou a fabricar unha salina na freguesía de Sta. Cristina dos Cobres na ria do Ulló, a donde chaman Larache; e poderán facelas tamén na freguesía de Vilaboa nos sitios das marismas del Ullo, de Porto a Muiños e na de Porto Agueros, según van ao rededor da Aldea de Paredes, e o mesmo na baixada de Cacheiro, e máis que chegan ata Pontesampaio (d.1,p.35). Nunca máis volta haber noticia da salinas nos sitios de Paredes, Cacheiro e Pontesampaio. Únicamente se fixo a de Larache (entre 1694 e 1700); e poucos anos despois, dúas novas no Ulló: unha dobre en Portamuiños (La Cruz e San Ignacio, chamábanlle os Xesuitas), mentres que a de Porto Agueros debe corresponderse coa de San José (hoxe Xunqueira do Ulló).

Non obstante, este plan de ampliación experimentou un fracaso rápido e case absoluto. No 1726 xa só funcionaba un pequeno sector da San José, mentres que as de Larache e Portamuiños arrasáronse, e estercáronse por estériles, pasando o Colexio a utilizar os materiais e arrendar o xunco, toxo e erba (d.2,p.9) .O resultado foi que no 1727 as salinas dos Xesuitas apenas deron 200 fanegas de sal cando outras vez(es) daban de 6.000 a 8.000 fanegas (d.1,p.41).

Tense sinalado o factor climatolóxico (a Pequena Idade de Xeo) como determinante na debacle das salinas do Ulló (4); pero á luz da documentación, faise evidente que a debacle debeuse a que os Xesuitas axiña descoidaron (e incluso desmantelaron) a infraestrutura salinera, dedicando entroques os seus recursos a potenciar a explotación agrícola, atopando nesta empresa a feroz oposición do pobo de Vilaboa, así:

- No 1709, algúns veciños de Vilaboa piden unha inspección porque o Colexio escedeu os límites coa nova fábrica do Ulló; eximindo o xuiz de culpa aos Xesuitas (d.1, p.36).

- Entre o 1710 e o 1712, os Xesuitas adquiren sitemáticamente ata 67 parcelas nas inmediacións do Ulló; nomeadamente no Freixeiro, Gordenlle, a Barcia-Garceira, e A Insua (d.1,p.42).

- No 1726, o Colexio denuncia aos veciños de Vilaboa, para que puxesen as zanxas abertas e capaces, para que as augas teñan o seu curso corrente de forma que as salinas e camiño real non recibisen agravio. Os veciños alegaron que a culpa era dos Xesuitas, que tiñan que dar corrente as augas e limpar o seus terreos de xunco e toxo. A senteza obrigaba a limpar o camiño e regos aos veciños, mentres aos Xesuitas terian que limpar as canles da xunqueira e salinas. Pero a maior parte da xente de Vilaboa non acatou, e cando un grupo deles foron compelidos a facelo, resistíronse, de tal xeito que algúns deles acabaron detidos no cárcere de Pontevedra, ata que cumpliron e pagaron a sentenza (d.2).

- Seguidamente, no 1727, son os máis dos veciños de Vilaboa os que denuncian a apropiación por parte dos Xesuitas (e de 3 veciños aliados deles) dos pastos e abrevadeiros comúns de Freixeiro, Gordenlle, Barcia, Portamuiños e Larache e o monte común do Meixoeiro. Apesar de que os Xesuitas intentaron impugnalo proceso por moitas vias (chegando incluso a denunciar ante o xuiz o odio, e enemiga mala vontade dos veciños de Vilaboa; que de feito, a noite pasada executaron cinco buracos nas Salinas), o fallo do Xuiz de Pontevedra foi totalmente favorable aos veciños: condenando aos Xesuitas a demoler todo o que teñan construido, deixando eses terreos comúns, libres e abertos. Desta volta son os Xesuitas os que non acatan, e apelan a Real Audiencia de Galicia e ao Real Consello de Facenda (d.3 e 4). A Coroa é xuiz e parte nas salinas, e o rei Felipe V anula a sentenza e as demolicións (5).

Así pois, os Xesuitas mantiveron o seu programa agrícola e desindustrializador durante as seguintes décadas. Nun informe da Granxa do Ulló feito arredor do 1737, valórase a producción de millo, centeo, trigo, viño, carballos e toxo (en orde de importancia)sen facer referencia algunha ao sal (d.1, p.54). No 1752, no Catastro de Ensenada, dícese que so fica unha salina na que traballan marlotos e carreteiros, e que as outras están arruinadas dende trinta anos atrás, pola forza do mar e mala situación.

Pouco despois, no 1767, a Carlos III expulsa dos seus reinos á Compañía de Jesús, pasando todos os seus bens a Real Facenda (6). No 1783 iníciase un proceso de liquidación mediante subasta pública do bens remanentes do Colexio de Pontevedra (d.6 e 7); pero o maior lote, a Granxa e Salinas do Ulló, non se da adxudicado nas repetidas subastas, unha veces por estar sobretasado , outras por se suspenderse a subasta a última hora por estar as salinas pretendidas polos veciños de Vilaboa como comúns seus. Entre tanto, continuou a explotación agrícola mediante o arrendamento da Granxa (casas e terras) tal e como o tiñan os Xesuitas. En decembro do 1786 un temporal destruiu a Banca Oeste por varios puntos, de tal xeito que o mar voltou inundar a Salina de San José, estragando o gran terreo de pastos en que fora convertido moitos anos atrás (d.9)No 1792  e 1793 a Coroa volta tentar repetidas subastas da Granxa, que quedan desertas. O abandono obriga a retasar 2 veces á baixa o lote. Finalmente, no 1793, é o Xuiz de Pontevedra, Bernardo José de Mier, o que fai a única postura na poxa, na que, hábilmente, introducira unha clausula pola cal debian voltar incluirse no lote, os dereitos dos tres terreos que foron salinas e hoxe están inútiles (d.11, p. 123).

A partir de entón a Granxa e Salinas do Ulló vai cambiando de mans. En 1814 forman parte do testamento do importante clérigo Pedro de Acuña y Malvar, tendo como mandato que se voltasen os Xesuitas, se lles restituia toda a posesión (d.12). Efectivamente os Xesuitas puideron voltar a España no 1815, pero no Trienio Liberal (1820-23), voltaron ser expulsos (sen nós saber se voltaron tomar posesión da Granxa do Ulló). Entre o 1843 e o 1847 Manuela Fernández Molina, adquire unha xunqueira, un pedazo de lagoa e un pedazo de terreo da Granxa do Ulló, de mans do industrial Ramón Buch, que pouco antes os adquirira do Estado (d.13).

No 1868 (nunha querella cos veciños polo aceso as algas da beiramar), xa atopamos ao terratenente de orixe vasco, Juan José de Arana, como dono da práctica totalidade da Granxa e Salinas do Ulló; excepto a Xunqueira de Portamuiños, que segue en mans de Manuela Fdez. Molina, e a Salina Vella, que é praia de dominio público (d.15).  No 1870, será o 1º fillo do súa segunda esposa (Josefa Leonor de Ageo), José Nazario, quen ficará coa herdanza da Granxa do Ulló (d.16). Axiña, J. Nazario (dirixindo dende Madrid e Zaragoza, a un apoderado de Pontevedra e uns caseiros de Vilaboa) comezou un programa de fortes investimentos, para convertila nunha explotación agropecuaria rendable, e lugar para a súa residencia familiar, onde xa está instalado en 1875 (d.23). No 1880 completa a posesión coa adquisición da xunqueira de Portamuiños (d.21)

Trala morte sen descendencia de José Nazario (no 1887), os seus bens pasarán a súa esposa e sobriños (d.23); a partir de aí descoñecemos como foi a trasnmisión dos bens, pero a mediados do s. XX a inmensa finca e construcción acabaron partillados entre varias familias de Vilaboa, que habitaron a Granxa ata a década do 60.

Procesos

e

productos

O proceso de obtención da sal do mar é antigo e ben coñecido (1 e 5); mais non podemos asegurar con detalle o funcionamento e composición das diversas partes do complexo salinero do Ulló, e únicamente podemos aventurar o da Salina San José.

Nun panel informativo colocados no sitio, descríbese o seguinte proceso:

Primeiramente, aproveitando a pleamar, fechábanse as comportas, estancando unha gran masa de auga do mar na Lagoa do Ulló, para que (no caso de tempo cálido e seco) se dese unha concentración e precristalización da auga do mar (salmoira por evaporación). 

Unha vez chegado este punto, a salmoira sería pasada a través das comportas da Banca Oeste e unha rede de canles aos Cocedoiros de sal : estanques máis pequenos e de superficie uniforme, onde acababa de cristalizar o sal.

Finalmente o sal era recollido e amoreado nas beiras dos vasos de coción polos marlotos, para despois ser carretada e almacenada no alfolí ata a súa distribución.

Pero este esquema non concorda coa descripción histórica mais detallada que temos, a vista ocular feita por unha comisión de peritos no 1726: 

A banca principal corre de norte a sur e mide 536 varas, por fora ten unha parede de pedra para deter as avenidas da mar, e por dentro un terraplén. E dentro de dita banca atópase a salina onde se fabrica o sal, circundada por outro terraplén; que de longo mide 267 varas, e de ancho 143. E pegado a esta salina, cara o oeste, está o viveiro que recolle a auga salgada para a fábrica de sal; o cal tamén está circundada por un terraplen que ten o mesmo longo que a salina, e de ancho, no extremo sur 54 e no norte 24 varas. E a banca principal ten 5 conducións, un para desaugar a salina, outra para entrar a auga salgada que vai ao viveiro, e os outros tres son para as augas doces que baixan dende a xunqueira e os montes (d.2,p.11)

Amais, hai que ter en conta que a Banca Sur deteriorouse axiña, de tal xeito na abundante documentación do periodo 1726-29 non aparece referencia algunha dela, e fálase como se a Salina Vella fose puro mar. Por outra banda, tamén hai que considerar, que antes da fabricación das Salinas de S. José, La Cruz e S. Ignacio, xa houbera producción na Salina Vella, co cal esta tamén teria que ter algunha sección de cocedoiro.

Sen descartar como imposible o esquema do panel informativo, o sistema que máis tempo debeu funcionar é o descrito na vista ocular do 1726, no que se facia todo o proceso dentro da salina de San José: a salmoira nun vaso grande situado ao leste, e a cristalización e recollida nos cocedoiros que ocupaban un sector máis pequeno no lado oeste (plano 1)

A producción e comercialización do sal estaba fortemente controlada e fiscalizada pola Coroa. Así, nunha Cédula Real do 1697 (aparentemente dirixida aos Xesuitas de Pontevedra), establécese que o sal fabricado ata Agosto de 1695 se pague cada fanega a 4 reais aos donos das Salinas, e dende agosto de 96, a 3 reais e medio (d.1,p.37)

Probablemente, a escasa producción recollida no alfolí do Ulló non viaxaría moi lonxe, xa que nesta época Galicia era fortemente deficitaria, e as importacións dende Portugal, Francia e Andalucía foron frecuentes e continuadas. Precisamente, por unha Testemuña sobre o modo de medir a sal emitido en Sevilla en 1706, sabemos que en Galicia seguíronse as medidas, ferramentas e método andaluz (d.1,p.36).

Ainda que os Xesuitas fosen os donos da explotación (que probablemente subarrendarian a terceiros), a Coroa tamén dispuña sobre a man de obra e o mantemento da infraestructura. Nun Despacho emitido na Coruña no 1699, obrigábase aos veciños que tivesen terróns, tepe, e demais materiais que se necesitasen, os desen a precio moderado; baixo penas de 500 chicotazos (d.1,p.38). Noutros dous Despachos, do 1710 e o 1715, fíxase que se garden todas as exencións e privilexios aos oficiais que asisten á fábrica; e que aos Marlotos e Carreteiros, se lles pague medio real en fanega de sal (d.1,p.40).  No Catastro de Ensenada aparecen sinalados 9 marlotos e 6 medidores de pá cargada da parroquias de Santa Cristina e Vilaboa (1).

Con posterioridade ó uso salinero, amais da producción agricola, hai noticia de usos singulares.

En 1818 dícese que as dúas grandes xunqueiras, só producen xuncos, que se benefician para capas dos labradores para as augas; isto é, as preciadas corozas de xunco(d.12,p24).

Por outra banda, temos noticias de que en 1868, na punta surleste da Insua houbo un viveiro; probablemente fose de ostras (d.15).

Dende antigo a casa tiña lagar e a finca viñas, pero en  1873, Nazario Arana merca un moderno lagar, pranta máis viñas, e amplia a casa con dúas bodegas para acoller a producción estimada de 25 a 30 pipas. Tamén nesta época estudouse a posibilidade de reaproveitar as bancas como viveiro de peixes. (d.18)

A finais do s. XIX, o enxeñeiro Auguste Cazaux fíxo o muiño de marea. Hai noticias de que non só moía, senón que tamén daba forza para unha "fábrica de roupa de augas", e incluso, xerar electricidade (8).

Maquinaria conservada

Non se coñece

Materalia

1- Libro das Salinas (1649-1737)
Transcripción e copia dixital do documento retitulado: Relación de documentos e resumo de cada un deles sobre as propiedades do Colexio da Compañía de Jesús de Pontevedra", pertencente ao “Fondo especial Salinas de Vilaboa” do Arquivo da Dep. de Pontevedra.
2 - Preito regos (1726-27)
Copia dixital do "Preito entre o Colexio da Cia. De Jesús de Pontevedra e os veciños de San Martín de
Vilaboa pola limpeza dos regos e camiño arredor das Salinas do Ullo". Incluido no “Fondo especial Salinas de Vilaboa” do Arquivo da Dep. de Pontevedra.
3 - Preito bens comuns (1727-28)
Copia dixital e transcripcion parcial do documento retitulado " Pleito entre os veciños de San Martín de Vilaboa e o Colexio da Cia. De Jesús de Pontevedra (e outros) pola apropiación dos pastos e abrevadeiros das salinas do Ulló e Larache e o monte común do Meixoeiro". Incluido no “Fondo especial Salinas de Vilaboa” do Arquivo da Dep. de Pontevedra.
mostrar máis

Arquitectura

Superficie

parcela

Finca (no 1887) :  35 ha

Teórico salinas (s.XVIII): 20 ha

Superficie

ocupación

Casa Principal: 262 m2 

Conxunto Granxa: 868 m2

Banca Sur
Vista cara o leste dende a Banca Sur ou de "Casó"; a esquerda a Lagoa, a dereita a Ría. Foto: José Chas, ano 2017.
Lagoa do Ulló
Vista cara o sur dende o Monte do Raxado. Foto: Uxío Reinoso, primavera 2018.
Banca e Xunqueira
Panorámica da Banca do Oeste, que separa a Xunqueira (antigamente Salina San José), da Lagoa do Ulló (ant. Salina Vella). Foto: Uxío Reinoso, primavera 2018.
Xunqueira de Portamuiños
Vista da Xunqueira de Portamuiños, onde antigamente estaban as Salinas de La Cruz e San Ignacio. Uxío Reinoso, primavera 2018.
Peirao
Detalle do Peirao de rampla que hai no estremo oriental da Banca Sur. Uxío Reinoso, primavera 2018.
Muiño de Marea
Muiño de marea construido por F. Auguste Cazaux a finais do S XIX. Uxío Reinoso, primavera 2018.
mostrar máis

Descriptiva

A longa e complexa historia das Salinas e Granxa do Ulló deixaronnos un variada e dispersa serie de elementos contruidos (plano 2)

No eido industrial, nas Salinas, podemos recoñecer e definir os seguintes elementos, todos eles obxeto dun programa de rehabilitación iniciado en 2008 polo Concello de Vilaboa:

- A Banca Sur ou de Casó, ou sexa o malecón ou presa que divide da Ría da Lagoa. A banca primixenia, que debia levar un tepe (terra apisonada con  vexetación, ou sexa un terraplén impermeablizador), sucumbiu ao mar ao longo do s. XVIII. A estructura actual é unha rehabilitación recente, que consolidou a reconstrución do murallón de pedra orixinal, que fora feita a finais do s. XIX polo enxeñeiro Felipe A. Cazaux (afincado en Vilaboa pola construccion do ff.cc. galego) para o seu muiño de marea (ao que adicaremos unha ficha separada) (7).

A actual estructura mide uns 340 metros de longo, uns 2 de ancho, e unha altura media duns 2,5 m. Aparte do muiño, a banca ten 4 comportas (unha delas dobre), distribuidas a distancias irregulares, sendo algunhas das aperturas de 1,3 m e outras de 1,5 m. Dentro deste conxunto de comportas destaca a que ten como embocadura dous muros duns 4 metros, levemente curvados e aminorados cara o interior da Lagoa; quizais esta sexa a forma e dimensións da banca orixinal, sendo estes muros a contención do "tepe" nese punto.

- A Banca Oeste. Esta banca ten polo lado da Lagoa unha da muralla de pedra, duns 90 cm de ancho; e cara o interior, a formación do tepe, pola beira do cal hai unha canle. Hoxe en día, o ancho o tepe (sobre o que se fixo un pista) é variable, e mide (xunto co muro) entre 5 e 8 metros de ancho, e ten dúas amplias comportas (unha no medio e outra no extremo norte).

Sabemos que o 5-dec-1786 a banca cedeu en varios puntos pola forza da Ría. A peritaxe que se fixo despois deu as seguintes medidas (aproximadas), en metros: lonxitude, 470; ancho do muro, 1,7 na base, e 1,2 no cumio; altura muro, 2,9; tepe 2,1 (d.9). Entroques, nun presuposto de reparación do 1856 dicese que o murallon ten (aprox.): 448 metros de longo, e 2,5 de ancho (d.14). Neste mesmo documento dicese que daquela tiña 3 canos que había que rectificar. Na descripción da vista ocular do 1726 tamén semella que tiña 3 canos (1 polo centro para a entrada as salinas da auga do mar, e 2 nos extremos para a saída da auga doce da xunqueira)

- A Banca Norte ou de Portamuiños. Moi alterada pola apertura dunha estrada arredor de 1980. En orixe tería a mesma disposición que o recheo actual, pero era máis curta (só uns 130 m, os suficientes para fechar a boca da xunqueira de Portamuiños) e moito máis estreita.

- Hai tamén dous peiraos en ambos extremos da Banca Sur. O do leste é unha rampla de 3 m de ancho que desce paralela a banca , e o do oeste é un pequeno espigón que se adentra cara o mar. No Catastro de Ensenada dícese que as persoas que transitan para Vigo e Redondela embárcanse no embarcadoiro do Ulló.

Sería preciso unha excavación para averiguar cal era a calidade do piso dos cocedoiros (luosa de pedra, barro cocido, terra pisada,..?), así como aclarar a forma primitiva das canles e comportas da Salina de San José.

Apenas quedan vestixios dos dous Alfolís. O primixenio, estaba no extremo norte da Banca Oeste, ao pé do monte do Raxado; e consistia nunha casa baixa que medía aproximadamente 16 metros de longo, por 6,7 de ancho e 3,1 de cumieira (d.7,p.48). É posible que as vellas pedras do muro de contención do aparcadoiro sexan reaproveitadas deste alfolí que estaba xustamente nese lugar. Do segundo alfolí, que pervivui ata fai pouco, só sabemos que era de madeira e estaba na confluencia das Bancas Sur e Oeste, ao pé da Insua; e que nel se depositaba o sal que chegaba por mar ata o peirao inmediato (8). 

As construcións da Granxa  son o resultado dun complexo programa de redificación feito por J. Nazario Arana (fixo él mesmo os planos) arredor de 1875 (d.18, 19 e 22), no que se reaproveitaron e reconstruiron moitos dos elementos dos S XVII e XVIII (d. 1, 7 e 11). Podemos distinguir (planos 3 e 4):

- A Casa Principal. En base a antiga Casa Grande (de dúas prantas e faiado, que medía arredor de 12 metros de longo, x 6,2 de ancho x 5,2 de alto), reaproveitando a pezas de cantería, e mantendo os grosores dos muros e a orde das fiadas, imitando en todo o que existe, o sr. Arana fíxose a súa residencia ampliando a edificación cara os lados sur e leste, aumentando tamén a altura da casa ata os 6,4 metros.

Primeiramente, fíxose un novo volume de 14 x 7 metros na esquina sudocidental; na planta baixa habilitáronse dúas adegas, e na alta unha capela cunha sacristía como antesala.

Seguidamente, fíxose a ampliación duns 6 metros do volume primitivo cara o sur; habilitándose os retretes (en ambas plantas), unha despensa (na baixa), o recibidor (na alta) e unha escaleira nova cara o faiado; no exterior fíxose un patín cuberto para a nova entrada principal. Todo a pedra do ángulo sudoccidental e parte da cheminea foi desmontada e voltada a montar (coa necesaria engadiduría de novas pezas, cambiándolle un dos piares á cheminea), a lareira e muro central mantívéronse no sitio, abríndose varios ocos para fiestras, portas e armarios, instalando un vertedorio e un novo forno (adosado polo exterior).

Anteriormente (probablemente tamén en tempos dos Arana), debeu acometerse a adicción dun volume polo leste (de 12 x 5 metros), cubrindo e encerrando a que foran a antiga fachada e entrada principal, creándose na planta baixa un patio distribuidor central e dúas adegas nos laterais (e na alta, alcobas).

- A Casa do Caseiro. A antiga Casa da Cociña (que tamén era de habitación) estaba inmediata a Casa Grande, medía (aprox.) 11,3 metros de longo, 5,4 de ancho e 4,4 de alto (era de dous pisos, pero sen faiado). O sr. Arana mandouna desmantelar por completo, ainda que reaproveitando a pedra, prestándolle especial atención a cheminea, lar e forno. Para esta nova casa para a familia caseira, foi preciso realizar un pequeno desmonte. A calidade das fachas, cornixa e paredes medanís é idéntica a da Casa Principal, ainda que máis pequena (12 x 7,2 de planta); tamén tiña faiado.

- As Cortes. Aproveitando algunha dos muros e pedras das antigas cortes e currais, (xunto con novos perpiaños e cachotes) creáronse unhas novas como o determina a boas regras da hixiene animal. Estas construccións dispúxeronse seguindo a liña que marcaban a esquina do muro de feche preexistente e a nova Casa do Caseiro, completando así o feche da Eira polo leste. Amais de varias cortes para catro bois e presebes para ovellas e porcos, tamén había un retrete para a familia do caseiro, e no estremo sur (aproveitando os muros dun alpendre prexistente) fechouse unha estancia de 8x7 metros que para aloxar a adega do caseiro que tamén debeu servir de cocheira. A altura do tellado das cortes fíxose seguindo a do muro preexistente (4,15 metros), coincidinto tamén coa cumiera do tellado da Casa do Caseiro. 

- O Muro de feche e o Cuberto. Semella que a Granxa xa tiña anteriormente un muro de feche con alpendres e currais adosados. En tempos do sr. Arana o muro foi completado ata tocar coa Casa Principal, abriuse o actual portalón, e foi recrecido para dar unha altura uniforme que, xunto con 6 piares de pedra (duns 3,20 metros de altura), serviu de apoio para unha cuberta que tiña 41 metros de frente e 6 de fondo, na que se instalaron cabalarizas, galiñeiro e alboios para a ferramenta e labores agrícolas.

Amais, asociada a Granxa, e nas súas inmediacións, ainda atopamos:

- Un pozo (a medio camiño entre as dúas vivendas) hoxe en día cegado cuns perpiaños.

- Un pombal semiarruinado, que perdeu a teitume, pero ainda conserva o muro circular de cachoteria. Ten uns 3,5 metros de diámetro e uns 2,5 de altura.  

- Tamen quedan restos do Murallón e 3 portas que fechaban a parcela de en tempos dos Arana. Consérvanse e son facilmente recoñecibles os extremos norte e sur do recinto, onde ten 60 cm de grosor e unha altura media dun metro; entremedias pérdeselle a pista entre as augas e a vexetación. Na saída norte da estrada de carruaxes, hai un gran portalón de cantería de 2,5 x 3m; no extremo sur no camiño, da "baixada ao mar", e no leste, no "camiño a Paredes" que arrinca de Portamuiños, hai dúas portas de 1,7 x 0,8 m feito en grandes perpiaños.

Por último, na documentación do S XVIII, aparece repetidamente referenciadas as ruinas de un Torreón situado no Monte do Raxado (d.11,p.64); do que é posible que quede algún vestixio na parte oeste do outeiro.

Planos

1 - Funcionamento Salinas (1727)
Reconstrucción das dimensións e funcionamento da salinas do Ulló, en base a documentación de 1727 e datas próximas.
2 -Granxa do Ulló a finais do s. XIX
Forma e localización aproximada das construccións, parcelas e tipo de vexetación da Granxa do Ulló a finais do S XIX.
3 - Planta baixa (finais do s. XIX)
Reconstrucción dos espazos e usos según a documentación de fins do século XIX. Nota: as adegas do extremos sur e leste da Casa Principal atópanse nunha cota inferior ao resto dos espazos da planta baixa.
Mostrar mais

Estado de

conservación

Estado Salinas: regular.

Como xa dixemos, as Bancas das Salinas foron repetidamente derrubadas, reconstruidas e modificadas no século XVIII (antes e despois da actividade mineira), e tamén no XIX. Nestas reconstrucións reaproveitouse o material derruido, e fixéronse aperturas e feches de diversas comportas. De tal xeito que é practicamente imposible definir unha "estado orixinal" das estructuras industriais. 

Amais, a partir de 2008 iniciouse un programa de "Recuperación Ambiental da contorna das Salinas e Marisma de Vilaboa", no que os diques se repararon con cachoteria de formigón, e máis exactamente:

- Na Banca Sur, fíxose a reconstrucción de antigos pasos de auga en granito, debido a que se atopan tapiados. Polo que se proxecta a desmontaxe da cachotería, a preparación dos estribos mediante sillería, a reconstrucción dos piares intermedios labrados e colocación da luosa de paso entre os apoios.

- na Banca Oeste, acometeuse a reconstrucción de varios tramos de muro e a reparación e/ou reposición de varios termos do murete/peto de protección e a reposición do cordón posterior de terras.

- Pola súa banda a Banca de Portamuiños foi profundamente alterada nos anos 80 para facer unha estrada por riba dela.

- Na Xunqueira do Ulló ainda se aprecian as zanxas e algúns treitos dos muros das canles que deberón pertencer á Salina San José, pero tamén hai ter en conta a forte alteración que significou as obras da estrada de carruaxes que se fixo a finais do s. XIX.

Estado Granxa: moi malo.

O conxunto da Granxa presenta un moi mal estado de conservación.

Perdereu a práctica totalidade da obra de carpintería; teitos, divisións e sobrados de madeira desapareceron por completo, e únicamente fica o resto dalgunha fiestra (e nalgúns casos conservan o enreixado metálico). Do Cuberto únicamente fica en pé un dos 7 piares de pedra.

A obra de cantería (dunha calidade excelente) aínda se atopa nun aceptable estado de conservación. Os muros formeiros mantéñense sólidos, coa altura orixinal e sen apenas derrubes; tanto os de cachotería que hai nas Cortes e o Muro de feche, como os de parede dobre das Casas. O único derrube significativo é o da escaleira da Casa do Caseiro, onde tamén hai un desprazamento dos perpiaños das divisións; asi como a caida e desprazamento de varias pezas de gran tamaño da cornixa. Non obstante, para conservala cantería é precisa unha intervención urxente, cando menos para retirar a presión da vexetación, xa que, amais das hedras, hai árbores de gran porte dentro das estancias e pegadas ao muros.

Tamén hai que considerar como alteracións extemporáneas algunhas das divisións e cambios na distribución (apertura e feche de ocos, tabiques de tixolo, reboques de cemento,...) feitas na 1ª metade do S XX, para aumentar o número e calidade dos fogares do lugar.

(evaluado en inverno do 2018)

Cívica

Visita

Libre

Uso actual

Espazo renaturalizado, zona de paseo e lecer

- A totalidade da superficie das Salinas é "Dominio Público Marítimo-Terrestre".

- As casas e terras da antiga Granxa pertencen a un gran número de propietarios, a maioria veciñxs de Vilaboa.

Propiedade

Proteccion 

histórico-cultural

- Tanto "Salina Ulló" como "Muiño de mareas ou Bancas de Casó" están incluídos no Catálogo do Plan Básico Autonómico.

- Amais, todo o conxunto pertence á "Rede Natura 2000".

Afectación 

urbanística

A totalidade da superficie da finca da Granxa das Salinas é "Solo Non Urbanizable", de tipo "normal" ou de "protección especial" (ver plano).

- As bancas das Salinas, así como os sendeiros da finca da Granxa, xa foron integrados nunha rede de sendeiros turísticos.

- O Concello de Vilaboa está estudando a posibilidade de iniciar a consolidación e aseguramento das construccións da Granxa.

Proxectos de

reutilización

Coñecer máis 

* Salinas.

- de Larache.

- do Lagares.

- romanas do Areal

* Muiño de Marea do Ulló.

* Peirao do Ulló.

Patrimonio

relacionado

Lembranzas e noticias de José Alberto Agulla Bará, veciño de Vilaboa e membro da "Asociación As Salinas do Ulló".  8 

Testemuñas

Bibliografía

* LARA COIRA, MANUEL. Pegadas da industrialización en Galicia; A Enseada de San Simón. A Coruña: ed. Ézaro e Buxa. 2016. 1

* JUEGA, JUAN. "Salinas Locales, 1", en "Faro de Vigo (ed. Pontevedra)". 18-V-2013. Consultado o 4-VII-2018. 2

* CASTIÑEIRAS GUERRA, MANUEL. Vilaboa do Morrazo. Pontevedra: edición do autor. 1979. 3

* ROMÁN LOSADA, ALBERTE. Sal, Sardiñas e Peiraos; Achega ao patrimonio marítimo na Ensenada de San Simón. Redondela: Edita Asociación Cultural Alén Nós. 2009. 4

* CALO LOURIDO, FRANCISCO. "Notas para o estudo do sal en Galicia. Peripecias dunhas salinas"; en "Portugalia", n.º 17-18, páxs. 211-218. 1996-7. 5

* BARBANZÁN IGLESIAS, ANA. "La expulsión de los jesuitas de Pontevedra a través de los fondos bibliográficos del Museo de Pontevedra", en www.museo.depo.gal. 6

* "Salina de Ulló. Un rincón de naturaleza e historia" . Na web de "Bicicleteando"Consultado o 13-VII-2018. 7

Ficha 167 do Inventario da "Asociación Galega do Patrimonio Industrial Buxa   www.asociacionbuxa.com. Consultado o 14-VII-2018.

Ficha 53 do "Invetario de recursos turísticos da Enseada de San Simón". Feito por "A Citania" para o proxecto "MARISMA" do Concello de Redondela. 2010. 

Á "Asociación As Salinas do Ulló" e ao Concello de Vilaboa polas fotografías e informacións aportadas para a elaboración desta ficha.

Agradecementos