Ficha 003

Baleeira da Massó

Tipo

Baleeira

Sector

Pesca

Uso actual

Baldío

Concello

Cangas

Parroquia

Darbo

Lugar

Balea / Congorza

Enderezo

Non procede

Coord.

N 42º14'60'' O 8º47'21'' GPS: 42.2499, -8.7891

Aéra anos 70
Vista aérea da baleeira. Autor descoñecido. Aproximádamente anos 70
Esnaquizamento dun rorcual
Esnaquizamento dun rorcual. Arquivo Manuel Hermelo. aproximadamente anos 70
Abandonada
Rampla e nave de tallado. Foto Uxío Reinoso. Ano 2010.

Historia

Fundación

1955

Feche

1983

Fundador

Massó Hermanos S.A.

Complexo da Massó
Complexo da Massó en Cangas. Arquivo Museo Massó. Cara 1955.
Arponeiro "Lobeiro"
Arponeiro "Lobeiro" con balea encostada. Arquivo Manuel Hermelo. Aprox. anos 60
Bote guíando a peza
Bote guíando a peza ata a plataforma de izamento. Arquivo Manuel Hermelo. Data descoñecida.
Izando un rorcual.
Izado dun rorcual. Arquivo Manuel Hermelo, Aproximadamente anos 70
Rorcual común
Rorcual común no final da rampla. Foto Félix Lorrio. Ano 1978.
Encetado dun cachalote
Encetado dun cachalote. Arquivo Manuel Hermelo. Anos 70.
mostrar máis

Reseña

A caza de cetáceos en Galicia foi introducida por mariñeiros vascos no S XIII e seguidamente adoptada por galegos ata o esquilme dos caladoiros no tránsito dos s XVII ao XVIII. Esta actividade rexurdiu no xeito industrial no s XX coa asociación de empresarios noruegueses e españois. Entre 1924 e 1927, un buque factoria (o “Alfonso XIII”) fondeou na temporada de caza na ensenada de Barra, onde era suministrada por varios arponeiros que cazaban rorcuais e cachalotes que pasaban nas súas migracións anuais por enfronte das costas galegas. 1

A baleeira de Punta Balea foi a última peza do complexo industrial dos Massó en Cangas. Inaugurada en setembro de 1955, a instalación desta baleeira fixose aproveitando a oportunidade do desmantelamento da de Benzú (Ceuta) tralo agotamento do seu caladoiro no ano 1954. De Marrocos viñeron a maquinaria (5 autoclaves, 1 fundidores de graxa Hartmann e 5 depósitos) asi como man de obra cualificada.

Inicialmente Masso non contaba con buque baleeiro propio, e a provisión de cetaceos dependeu do “Lobeiro” e outros arponeiros da empresa que tiña os dereitos de caza entre o Miño e Estaca de Bares: Industria Ballenera SA. A cooperación entre Masso e IBSA (que posuia a factoria de Caneliñas) foi tal que no ano 1971 a baleeira de Masso, integrase en IBSA.

A caza de cetaceos mostrouse como unha moi lucrativa actividade , de tal xeito que Massó fundou en 1965 outra baleeira en Morás (Xove) que funcionou ata 1976.

O fin da baleeira de Cangas en 1983 (así como a de Cee, en 1985), viu dada pola toma de conciencia no esquilme dos cetáceos (en 1980 un atentado ecoloxísta afundiu os arponeiros IBSA I e II no porto de Marín) que tivo o seu colofón na sinatura no ano 1982 coa “moratoria internacional da caza da balea” que entraría en vigor no inicio de 1986.

Calcúlase que nos intervalo de 60 anos e 37 temporadas que durou de caza industrial da balea, en Galicia capturáronse e tratáronse 13.000 cetáceos (algúns deles alevíns).

Procesos

e

productos

A temporada de caza comezaba en abril e remataba en novembro. O centro do caladoiro atopábase a 40 ou 50 millas ao noroeste de Fisterra. Os arponeiros mataban un ou varios animais que amarraban ao seu costado, ainda que pasadas as 14-15 horas o animal comezaba a descompoñerse. Unha vez en porto o arponeiro deixaba os animais (no caso dos rorcuais de ata 27 m e 120 t) amarrados nuns flotadores enfronte a factoría ata que, chegado o turno de despece, uns botes achegaban a rampla para ser izados por un chigre.

Unha vez na plataforma, un equipo de 25 homes e mulleres procesaban o animal nunhas poucas horas. Os homes, coa axuda de grandes coitelos, ganchos e o mesmo chigre, separaban grandes pezas de graxa e músculo. A graxa era seccionada na mesma plataforma e enviada a fundir nos autoclaves, decantada e depositada (nun depósito xeral ou en barris). Mentres que a carne eran levados a unha plataforma alta, onde as mulleres separaban e despelaban e conxelaban as pezas de carne proveitosa.

O producto estrela era a graxa dos cetáceos, a cal fundíase en grandes autoclaves e almacenabase nun gran depósito e barris na mesma mesma factoria, e noutros casos era levado a outras industrias (como AFAMSA ou AUCOSA). Dos cetáceos obtiñanse aceites de diversa calidade, unhas para o consumo humano como parte de margarinas e outras calidades para usos industriais varios (xabons, lubricantes,...).

A carne de balea inicialmente era un subproducto pouco valorado (tentouse introducir con pouco éxito no mercado español), e incluso a de cachalote empregabase xuntamente coas visceras e peles e osos (que eran calcinados) para fecer fariñas de pescado, piensos animais e fertilizantes. Isto mudou a comezos dos anos 70, cando foi posible a súa exportación a Xapón (de Xapón a Cangas viñeron carniceiros especializados) e as carnes máis valiosas eran seleccionadas e conxeladas na mesma Masso de Cangas ou na AUCOSA de Vigo.

Outro producto moi valioso, ainda que escaso, era o “ambar gris”, extraido do intestinos dos cachalotes e empregado en perfumería.

Maquinaria

conservada

Materalia

Non se coñece

Arpoeiro "Ibsa Uno"
O "Ibsa Uno", renomeado como Souther Actor, é conservado e empregado polo concello noruegués de Sandefjord

Arquitectura

Superficie parcela

60.000 m2 (complexo)

2440 m2 (só baleeira)

Descriptiva

- Nave de tallado: en orixe unha simple plataforma feita de pedra, duns 70x20 metros, cuberta de madeira para facilitar o arrastre das talladas. A finais dos anos 70, a plataforma foi cuberta con armaduras de cemento pretensado e pranchas de fibrocemento e tapiada , ata media altura con bloques de cemento e despois con pranchas de fibrocemento; a altura desta nave de arredor dos 10-12m. Esta mesma reforma incluiu, no fondo do espazo, a separación dun cuarto, elevado uns 70 cm, cunha mesa-plataforma, duns 3x10 m e 60cm de alto, para o esnaquizamento das graxas e restos de 2ª calidade; este cuarto e a mesa-plataforma están conectados co espazo principal por ramplas. A nave de tallado prolóngas ate o mar cunha rampla (en orixe tamén de madeira, despois cuberta de cemento) duns 15 x 40 m.

- Conxunto de 3 naves, no extremo leste, duns 7x21 cada unha, e unha altura duns 10 metros. As 3 naves están feita con estrutura de formigón armado de 30cm de grosor, o teito esta feito con armaduras de madeira ao xeito tradicional e cuberto con fibrocemento; as paredes exteriores son de blocos de formigón. Nestas naves era onde se traballaba a carne e graxa de 1ª calidade, aquí estaban as mesas onde traballaban as mulleres, un cuarto onde se conservaba a carne en xeo, ademais de outras dependencias como os aseos e a forxa. Neste conxunto, na nave inmediata a plataforma de tallado, había un corpo de dúas alturas, que albergaba a maquinaria para fundir a graxa.

- Conxunto de 2 naves, no extremo oeste, duns 35x5.5 m. e semellantes técnicas constructivas ao anterior. Na nave pegada a nave de tallado sobresae un corpo de dúas alturas no que obtiñan as graxas de 2º e calcinaban os restos. Nesta nave, na parte dunha altura, atopase a balsa (duns 240 m2 e cando menos 3-4 m de profundidade) de decantado da graxa.

- Ghalpón. No recuncho noroeste (onde anteriromente estaba a caseta da maquina de vapor) atopase unha pequena nave de 65 m2 que ten anexa a chimenea de tioxolo.

- Explanada norte, por onde se accedia as diversas partes e se alamacenaban os barris de aceite.

Planos

Estado de

conservación

Estado xeral: regular.

As reformas do ano 78 desvirtuaron o conxunto inicial.

Desparicion da maquinaria e outros elementos metálicos.

Conservanse algúns elementos de madeira como as armazóns do teito, mesas de traballo e plataformas.

As estructuras de formigón armado e parametos de formigón en bo estado.

Derrubes locais das cubertas na nave de tallado.

Derrubes amplos nas cubertas das naves leste e o oeste.

O entaboado atopáse levantado en boa parte plataforma, mentres que na rampla de izado está baixo un pavimento de formigón.

Os elementos petreos: fundamento da plataforma, recheo e muros do dique exterior, en bo estado, excepto a parte baixa da rampla.

Cheminea de tixolo enteira, pero presenta unha fenda na cara norte.

(evaluado en verán de 2017)

Vista aérea
Vista aérea da baleeira, varadoioro e outras naves da Massó Foto Eduardo Berea. Ano 1993.
Nave de tallado
Exterior da nave de tallado, conservando ainda as planchas cobertoras. Foto Eduardo Berea. Ano 1993
Rampla de izado
Rampla de izado e nave de tallado. Foto Uxío Reinoso. Ano 2010
Dende o mar
Vista da baleeira dende o mar. Foto Manuel Lara. Ano 2010
Interior da nave de tallado
Interior da nave de tallado. Foto Uxío Reinoso. 2010
Dende a explanada norte
Vista do conxunto dende a explanada norte. Foto Uxío Reinoso. 2010
mostrar máis

Sup. ocupación

Plano Antigo
Data e orixe descoñecido.
Volúmenes conservados
Extraido de “Estudo de usos públicos e sociais para a recuperación natural e patrimonial do ámbito do Salgueirón”. Autor: "Oitava illa". Ano: 2007.

Cívica

Visitable

Só exteriormente

Uso actual

Baldío

A parte costeira é concesión privada en dominio público.

A parte interior é propiedade privada.

Propiedade

Proteccion histórico-cultural

Ningunha

Afectación 

urbanística

- Parte do complexo Masso atópase no Dominio Público Maritimo-Terrestre. Ver plano 

- O Planeamento Urbanístico que afectaba ao complexo Masso caiu coa ilegalización do PXOU en 2005. Dende entón non se desenvolveu ningún novo planeamento que afecte a UA 27 na que está inclusa a baleeira. Ver Plano.

Proxectos de

reutilización

Coñecer máis 

* Complexo Massó Cangas:

- Salazón da Congorza.

- Poboado de traballadores.

- Hotel.

- Almacén.

- Conserveira.

- Salazón de Paganini.

* Museo Massó Bueu:

- vértebra balea.

- salvavidas do arponeiro “Lobeiro” .
- canón arponeiro.

- salvavidas do arponeiro “Caneliñas”.

- fotografía arponeiro en acción .
- fotografía do arponeiro “Lobeiro”.

* Buque baleeiro:

- "Southern Actor" (anteriormente "IBSA uno") en Sandfjord (Noruega).

* Factorias AUCOSA:

- en Punta Chapelisa.

- en Beiramar.

* Factorias AFAMSA:

- no recheo de Guixar.

- en Lavadores.

* Baleeiras no estado español:

- Morás (Xove).

- Caneliñas (Cee).

- Benzú / Belyounech (Ceuta / Marrocos)

Patrimonio

relacionado

* Reportaxe xornalístico aos arponeiros Plácido Montenegro e Francisco Alfaya. Ano 2010.

* Testemuña de Carmen Fernández Mariño, Pilar Ferrari Parcero, María Villar Lima e María Xesús en: Millán en Cuñarro Pintos, F. (dir.), As mulleres da conserva. Cangas: Asociación Cultural A Cepa. 2009. 

* Reportaxe xornalístico, con entrevistas a tres traballadores da baleeira no programa "Pescadores a vista", da TVG. Ano 2018.

Testemuñas

Bibliografía

* VALDES HANSEN, FELIPE; Los balleneros en Galicia (Siglos xiii al xx). A Coruña:  Fundación Pedro Barrié de la Maza. 2010.

 *MUÑOZ ABELEDO, LUISA. "Gaspar Massó Gracía", en Empresarios de Galicia (Carmona Badía, Xan; Coord.). A Coruña: CIEF. 2006. 

* AGUILAR VILA, ÀLEX. Chimán : la pesca ballenera moderna en la Península Ibérica. Barcelona: Universitat de Barcelona. 2013.

* CUADRADO GAGO, J. PEDRO. “Baleeira – Cangas”. Madrid: Inédito, Seminario de Fuentes Orales, Unividade  Complutense. 2009.

* VV.AA., “A factoría baleeira de Massó”, Xunta de Galicia, 2006.

* Ficha 152 do Inventario da "Asociación Galega do Patrimonio Industrial Buxa". www.asociacionbuxa.com. Consultado o 15-XI-2017.

* AGUILAR VILA, ÁLEX e LÓPEZ DE PRADO NISTAL, COVADONGA. De Punta Balea a Cabo Morás: A caza moderna da balea en Galicia. A Coruña: ed. Museo Massó. 2015.

* Ficha 2 do "Inventario del Patrimonio Arquitectónico Industrial en Vigo y su comarca" de BEREA, EDUARDO e GARCÍA MOVILLA, C. Madrid: MOPU. 1993.

* Ficha 033 do "Proyecto COAG/VIGO: patrimonio arquitectónico moderno y contemporáneo en Galicia ‘Arquitectura industrial en Vigo" de SOBRINO FAGILDE, IRIA e CALVIÑO IGLESIAS, RAI . Vigo: ed. COAG Vigo. 2008.

A Pedro Cuadrado Gago, por aportar informacións e documentos para realizar esta ficha

Agradecementos